وُجُوهَكُمْ وَ أَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ « 1 » خواستيد نماز بخوانيد ، وضو بگيريد . اين قانونى است در عبادت . جاى ديگر مىگويد : ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ « 2 » و يك جا مىگويد : لاضَرَرَ وَ لا ضِرارَ فِى الْاسْلامِ « 3 » در اسلام ضرر و ضرار نيست . گفته ما وضو بگيريم . من اگر بخواهم آب به دستم بزنم برايم ضرر دارد . « لا ضرر » مىگويد : وضو نگير ، يعنى اينجا قانون وضو را كنترل و محدود مىكند . آيهء ديگر مىگويد : كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ « 4 » . « لاضرر » مىگويد : ولى نه ضرر ، يعنى آن قانون را محدود مىكند به آنجا كه روزه براى من ضرر نداشته باشد . ممكن است بگوييد نظر افراد در تشخيص ضرر فرق مىكند . اين غير از آن است كه واقعيت زمان متغير باشد . يك وقت است كه اطبا يا خود شخص درك نمىكند كه روزه براى او ضرر دارد ، يك روزى كس ديگرى درك مىكند . يك دهاتى تا وقتى كه روزه او را بيهوش نكند و به تب چهل درجه گرفتار نشود فكر نمىكند برايش ضرر دارد ، اما يك نفر طبيب متخصص ممكن است بگويد : آقا ، اين روزه‌اى كه تو امروز مىگيرى و هيچ دردى هم احساس نمىكنى برايت ضرر دارد . من مىدانم كه تو زخم معده دارى ، امروز كه روزه بگيرى دوماه ديگر اثر ضرر روزه برايت پيدا مىشود . پس اين روزه براى تو ضرر دارد . يك قدرى تشخيصش عميق‌تر و دقيق‌تر است . ولى به هر حال اسلام گفته اگر روزه ضرر داشته باشد [ حرام است . ] . اين قواعد كنترل كننده ( قاعدهء « حرج » و قاعدهء « ضرر » و يك سلسله قواعد ديگر ) قوانين را كنترل مىكند و لذا در موارد مختلف تغيير مىدهد . در يك زمان ممكن است دستورى به حكم قانونِ « ضرر » يا به حكم قانون « حرج » برداشته شود . در يك مكان در شرايط مختلف ممكن است [ بعضى دستورات به حكم اين قوانين ] برداشته شود . اين هم عاملى است كه نرمش و انعطافى در قانون اسلام ايجاد مىكند و آن را با شرايط مختلف ، قابل انطباق مىكند . [ اسلام ] سرسختى نشان نمىدهد [ كه بگويد

--> ( 1 ) مائده / 6 ( 2 ) حج / 78 ( 3 ) [ حديث نبوى ] ( 4 ) بقره / 183